أبو ريحان البيروني ( مترجم : باقر مظفرزاده )
31
الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى )
مىدهيم تا از مقدمهء وى اطلاعاتى از سر گذشتش به دست آوريم . صفحات 1 ب - 2 الف تماما به مدح اختصاص يافته و ظاهرا كاسانى به اين ترتيب خواسته است تا كمبودى را كه از ديدگاه خويش در مقدمهء بيرونى مىبيند ، جبران كند ؛ زيرا بيرونى كتاب را با شرح موضوع اصلى آغاز مىكند . كاسانى در صفحات 2 ب - 3 الف مىگويد كه به حكم قضا و قدر از دوران كودكى از تربيت خويشان و نزديكان محروم مانده و بر اثر كوششهاى مجدانهء خود نزد دانشمندان گوناگون و خواندن كتاب به كسب دانش نائل آمده است . سپس با اطلاع از گشادهدستى و عدالتگسترى شمس الدين « 67 » سلطان دهلى ، كه به حمايت از دانشمندان و شاعران شهرت داشت ، با دوستان وداع گفته و عازم دهلى شده است . كاسانى زمان رسيدن خود را به هند خبر نمىدهد اما از گفتههايش پيداست كه هنگامى به دهلى مىرسد كه شمس الدين بر تخت نشسته بود ، يعنى پس از سال 1211 . اما با توجه به اينكه در 3 ب دستنويس از قطب الدين ( 1206 - 1210 ) نام مىبرد برخى از مؤلفان گمان مىبرند كه كاسانى در زمان اين سلطان به هند رسيده است « 68 » . از سخنان بعدى كاسانى باخبر مىشويم كه در دربار شمس الدين بسيارى از فضلا و اشراف خراسان و ماوراء النهر از « سموم حوادث » ناگزير موطن خود را ترك كرده و « در ظل عنايت و كنف حمايت [ او پناه ] آورده » اند ( 4 الف ) . كاسانى نيز به آنها مىپيوندد و پس از يك سال و نيم اقامت در دربار ، ابراز تمايل مىكند تا كتابى با ديباچهء مزين به القاب شاهانه تقديم كتابخانهء سلطان ( كتابخانهء خاص ) كند . پس از تفكر بسيار و مشورتها تصميم مىگيرد تا پيش از دست زدن به هر كارى ، صيدنهء بيرونى را از عربى به فارسى برگرداند . كاسانى مىنويسد : « زيراك [ فايدهء ] اين كتاب نفيس بيش بىكرانه مشاهده كردم . و ابو ريحان كه در معرفت فنون حكمى و تتبع علوم طبيعى از مشاهير عصر خود ممتاز بوده است . در تأليف اين كتاب تمامت جهد خود بذل كرده است و نكتهاى حكماى متقدم و فضلاى متأخر كه در معرفت ادويهء مفرده و خاصيت آن [ و ] تعريف هيئت و اسامى به اختلاف لغات در مصنفات خود آوردهاند ، آن جمله را در اين مجموعه ايراد كرده است . و چون جمع او به لغت عرب بود فايدهء آن مقصور بود به كسانى كه بر ( 67 ) . ايلتتمش از خاندان غلامان را در نظر دارد كه از سال 1211 تا 1236 حكومت مىكردند . ( 68 ) . H . Beveridge ، نقل از اثر ، ص 333 . Picture ، ص V .